सेबोरिक डर्माटाइटिस ः छालाको सामान्य समस्या, बेवास्ता गर्दा बढ्न सक्छ जोखिम
सारांश
- सेबोरिक डर्माटाइटिस (क्भदयचचजभष्अ म्भचmबतष्तष्क) छालामा देखिने एक सामान्य तर दीर्घकालीन प्रकृतिको समस्या हो ।
- यसले मुख्यतः टाउकोको छाला, अनुहार, कानको वरिपरि, नाकको छेउ, छाती तथा शरीरका बढी चिल्लो उत्पादन हुने भागलाई प्रभावित गर्छ ।
- यस समस्यामा छाला रातो हुने, चिलाउने, चाया पर्ने र सेतो वा पहेँलो चिल्लो पत्र जम्ने गर्छ ।
सेबोरिक डर्माटाइटिस (क्भदयचचजभष्अ म्भचmबतष्तष्क) छालामा देखिने एक सामान्य तर दीर्घकालीन प्रकृतिको समस्या हो । यसले मुख्यतः टाउकोको छाला, अनुहार, कानको वरिपरि, नाकको छेउ, छाती तथा शरीरका बढी चिल्लो उत्पादन हुने भागलाई प्रभावित गर्छ । यस समस्यामा छाला रातो हुने, चिलाउने, चाया पर्ने र सेतो वा पहेँलो चिल्लो पत्र जम्ने गर्छ । कतिपय अवस्थामा टाउकोमा बाक्लो चाया देखिने भएकाले मानिसले यसलाई सामान्य चायाको समस्या ठान्ने गर्छन् ।
यो रोग सरसफाइको कमीका कारण मात्रै हुने होइन । छालामा प्राकृतिक रूपमा पाइने ःबबिककभशष्ब नामक यीस्ट (ढुसी), छालाले उत्पादन गर्ने तेल (क्भदगm) र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीबीचको अन्तरक्रियासँग यसको सम्बन्ध रहेको मानिन्छ । यो सरुवा रोग होइन र एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्दैन । उचित उपचार तथा छालाको हेरचाहबाट यसलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । यद्यपि, यो पूर्ण रूपमा निको भएको जस्तो देखिए पनि समय–समयमा पुनः देखा पर्न सक्छ ।
सेबोरिक डर्माटाइटिसका प्रमुख लक्षण
सेबोरिक डर्माटाइटिस शरीरका विभिन्न भागमा देखिन सक्छ । यसको लक्षण व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन् । सामान्यतया देखिने लक्षणहरू यस प्रकार छन् ।
– टाउकोमा अत्यधिक चाया पर्नु ः सेतो वा पहेँलो रङका साना तथा ठूला पत्र टाउकोमा जम्ने र कपाल कोर्दा झर्ने समस्या देखिन्छ ।
– छाला चिलाउनु ः प्रभावित भागमा बारम्बार चिलाउने, पोल्ने तथा असहज महसुस हुने गर्छ ।
– छाला रातो हुनु ः टाउको, निधार, नाकको दुवैतिर, गाला तथा कानको पछाडिको भागमा रातोपन वा छालाको रङ परिवर्तन हुन सक्छ ।
– चिल्लो पत्र जम्नु ः छालामा तेलयुक्त, पहेँलो वा सेतो पत्र देखिन सक्छ । कतिपय अवस्थामा बाक्लो पत्रसमेत जम्छ ।
– अनुहारमा समस्या देखिनु ः आँखाका भौँ, परेला, नाकको छेउ, दाह्री तथा जुँगाको भागमा समेत चाया र चिलाउने समस्या देखिन सक्छ ।
– कानमा असर पर्नु ः कानको बाहिरी भाग तथा कानको पछाडि चाया जम्ने, चिलाउने र छाला खुइलिने हुन सक्छ ।
– छातीमा दाग देखिनु ः छातीको बीच भाग तथा छालाका अन्य चिल्लो उत्पादन हुने क्षेत्रमा रातो दाग र पत्र देखिन सक्छ ।
कतिपय व्यक्तिमा यी लक्षण एकैपटक देखिन्छन् भने कसैमा सामान्य चायाको रूपमा मात्र समस्या देखिन सक्छ । तनाव, थकान, चिसो तथा सुख्खा मौसममा यसको समस्या बढ्न सक्छ ।
सेबोरिक डर्माटाइटिस हुनुका कारण र जोखिम
सेबोरिक डर्माटाइटिस हुनुको ठ्याक्कै कारण अझै पूर्ण रूपमा पत्ता लागेको छैन । तर छालामा प्राकृतिक रूपमा बस्ने ःबबिककभशष्ब नामक यीस्ट, छालाले उत्पादन गर्ने तेल र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीबीचको अन्तरक्रियाले यसको विकासमा भूमिका खेल्ने चिकित्सकहरूको धारणा छ ।
यो समस्या जुनसुकै उमेरका मानिसमा देखिन सक्छ । विशेषगरी शिशु, किशोरकिशोरी र वयस्कमा यसको सम्भावना बढी हुन्छ । केही स्वास्थ्य अवस्थाले पनि यसको जोखिम बढाउन सक्छन् ।
पार्किन्सन्स रोग, एचआईभी संक्रमण, शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुनु, स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्या, अत्यधिक तनाव, थकान तथा चिसो र सुख्खा मौसम यसका जोखिम बढाउने अवस्थामध्ये पर्छन् । यद्यपि, यी अवस्था भएका सबै व्यक्तिमा सेबोरिक डर्माटाइटिस हुन्छ भन्ने होइन । स्वस्थ व्यक्तिमा पनि यो समस्या देखिन सक्छ ।
चिकित्सकीय उपचारका उपाय
सेबोरिक डर्माटाइटिसको उपचार यसको अवस्था, प्रभावित क्षेत्र र लक्षणको गम्भीरताअनुसार गरिन्छ । छाला रोग विशेषज्ञले परीक्षण गरेर उपयुक्त उपचार विधि सिफारिस गर्छन् ।
१. औषधियुक्त स्याम्पु ः टाउकोमा समस्या देखिएको अवस्थामा केटोकोनाजोल (प्भतयअयलबशयभि), जिंक पाइरिथियोन (श्ष्लअ एथचष्तजष्यलभ), सेलेनियम सल्फाइड (क्भभिलष्गm क्गािष्मभ) वा अन्य उपयुक्त तत्व भएको औषधियुक्त स्याम्पु प्रयोग गर्न चिकित्सकले सुझाव दिन सक्छन् । यस्ता स्याम्पुले छालामा भएको यीस्टको वृद्धि नियन्त्रण गर्न र चाया कम गर्न सहयोग गर्छन् ।
२. एन्टिफंगल क्रिम ः अनुहार, नाकको छेउ, कान तथा छातीमा समस्या देखिएको अवस्थामा केटोकोनाजोल वा साइक्लोपिरोक्सजस्ता एन्टिफंगल क्रिम प्रयोग गरिन्छ । यसले ढुसीको वृद्धि नियन्त्रण गरी चिलाउने र छाला खुइलिने समस्या कम गर्न मद्दत गर्छ ।
३. स्टेरोइड क्रिम ः छालामा अत्यधिक रातोपन, सुन्निने र चिलाउने समस्या भएमा चिकित्सकले छोटो समयका लागि हल्का स्टेरोइडयुक्त क्रिम दिन सक्छन् । तर चिकित्सकको सल्लाहबिना लामो समयसम्म प्रयोग गर्नु हुँदैन । विशेषगरी अनुहारमा स्टेरोइडको गलत प्रयोगले छाला पातलो हुनेलगायत समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
४. अन्य औषधि ः सामान्य उपचारले नियन्त्रण नभएको वा शरीरका धेरै भागमा फैलिएको अवस्थामा चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार अन्य औषधि वा खाने एन्टिफंगल औषधिसमेत सिफारिस गर्न सक्छन् । यस्ता औषधि आफैँले किनेर प्रयोग गर्नु हुँदैन ।
घरेलु उपचार तथा अपनाउनुपर्ने सावधानी
सेबोरिक डर्माटाइटिस नियन्त्रण गर्न औषधिसँगै दैनिक जीवनशैली र छालाको हेरचाहमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । केही सामान्य घरेलु उपायले यसको लक्षण कम गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छन् ।
– नियमित रूपमा टाउको सफा गर्ने ः चिकित्सकले सिफारिस गरेको औषधियुक्त स्याम्पु प्रयोग गर्ने र टाउको सफा राख्ने ।
– नरम साबुन प्रयोग गर्ने ः अनुहार तथा प्रभावित भाग सफा गर्दा सुगन्धरहित र छालालाई कम असर गर्ने क्लिन्जर प्रयोग गर्ने ।
– मोइस्चराइजर लगाउने ः छाला सफा गरेपछि सुगन्धरहित मोइस्चराइजर प्रयोग गर्दा छालाको सुख्खापन कम गर्न मद्दत पुग्छ ।
– तनाव कम गर्ने ः पर्याप्त निद्रा लिने, नियमित व्यायाम गर्ने र ध्यान तथा योगजस्ता अभ्यास अपनाउने ।
– तातो पानीबाट बच्ने ः अत्यधिक तातो पानीले नुहाउँदा छाला सुख्खा र संवेदनशील हुन सक्छ । मनतातो पानी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
– कपालमा रसायनको प्रयोग कम गर्ने ः अत्यधिक हेयर जेल, स्प्रे तथा सुगन्धयुक्त उत्पादनको प्रयोगबाट बच्ने ।
– सन्तुलित खानपान गर्ने ः पर्याप्त पानी पिउने र फलफूल तथा पोषिलो खानेकुरा समावेश गर्ने ।
त्यस्तै, कागती, लसुन, प्याज, बेकिङ सोडा वा अन्य कडा घरेलु पदार्थ सिधै प्रभावित छालामा लगाउनु हुँदैन । यस्ता पदार्थले छालामा थप जलन र एलर्जी निम्त्याउन सक्छन् ।




प्रतिक्रिया